ڕازەکانی 'سوپەرەجەرەکان' ئاشکرا دەکرێن: توێژینەوەیەکی نوێ بەرگری مێشک لە تەمەنی پێشکەوتوودا ڕووناک دەکاتەوە

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ڕازەکانی 'سوپەرەجەرەکان' ئاشکرا دەکرێن: توێژینەوەیەکی نوێ بەرگری مێشک لە تەمەنی پێشکەوتوودا ڕووناک دەکاتەوە

لە گەڕانێکدا بۆ تێگەیشتن لە میکانیزمەکانی پشت تەمەندرێژییەکی ناوازەی ناسینەوە، زانایان سەرنجیان خستووەتە سەر "سوپەرەجەرەکان" — کۆمەڵێک کەسی ناوازە کە تەمەنیان لە 80 ساڵ زیاترە و توانای بیرگەیان هەیە کە هاوتای کەسێکە کە 30 ساڵ لەوان گەنجترە. توێژینەوەیەکی نوێ، کە لە 25ی شوباتی 2026 لە گۆڤاری ناوداری Nature بڵاوکراوەتەوە، ڕووناکییەکی نوێی خستووەتە سەر بنەما بایۆلۆژییە ئەگەرییەکانی ئەم تیژبیرییە دەروونییە نائاساییە، کە ئاماژە بەوە دەکات ئەم مێشکە نایابانە ڕەنگە بەردەوام بن لە دروستکردنی خانە دەمارییە نوێیەکان تەنانەت لە تەمەنێکی پێشکەوتووشدا.

ئەم دۆزینەوانە داتای تازە دەخەنە ناو مشتومڕێکی زانستی کۆنەوە: ئایا مێشکی مرۆڤ دەتوانێت دەمارەخانەی نوێ دروست بکات — پرۆسەیەک کە پێی دەوترێت دەمارەخانەسازی (neurogenesis) — لە کاتی گەورەساڵیدا، و ئەگەر وایە، ئەم خانە نوێیانە چ ڕۆڵێکی کارایی دەگێڕن. لەکاتێکدا کە توێژینەوەکە بەڵگەی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات، هاوکات ئاڵۆزییە بەردەوامەکان و لێکدانەوە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگەی زانستی دەمارەکان سەبارەت بە بەڵگەی یەکلاکەرەوەی دەمارەخانەسازیی گەورەساڵان دەخاتە ڕوو.

بە سەرۆکایەتی زانای دەمارەکان ئۆرلی لازارۆڤ لە زانکۆی ئیلینۆیس شیکاگۆ، تیمی توێژینەوەکە دەستیان بە لێکۆڵینەوەیەکی گەورە کرد سەبارەت بەوەی چۆن مێشکی جیاواز پیر دەبێت و چ فاکتەرێک بەشداری دەکات لە پاراستنی تیژبیرییەکی ناسینەوەی بەردەوامدا. توێژینەوە وردەکەیان شیکاریی پاش مردنی نموونەی مێشکی لەخۆگرتبوو، کە دەرفەتێکی بێهاوتای بۆ پشکنینی شانەکانی پرۆفایلی ناسینەوەی جیاواز دابین کرد. نموونەکان بەسەر پێنج گرووپی جیاوازدا دابەشکرابوون، کە هەر یەکەیان لە شەش بۆ دە کەس پێکهاتبوون: گەنجان، گەورەساڵانی تەندروست؛ گەورەساڵانی پیر، تەندروست؛ گەورەساڵانی پیر کە نیشانە سەرەتاییەکانی خرفانیان هەبوو؛ گەورەساڵانی پیر کە نەخۆشی ئەلزایمەریان هەبوو؛ و سوپەرەجەرە نهێنییەکان.

ئەم ڕێبازە گشتگیرە، کە چەندین تەمەن و باری ناسینەوەی فراوان لەخۆدەگرێت، لەلایەن شارەزایانەوە ستایش کراوە. زانای دەمارەکان شۆن سۆڕێڵس لە زانکۆی پیتسبورگ، کە بەشدار نەبوو لە توێژینەوەکەدا، کۆمەڵەی مێشکەکانی بە "شتێکی باوەڕنەکراو، بێوێنە و سەرنجڕاکێش" وەسف کرد، کە بەشدارییە ناوازەییەکانی توێژینەوەکە لەم بوارەدا دەخاتە ڕوو.

توێژەران بە تایبەتی سەرنجیان خستە سەر هیپۆکامپۆس (hippocampus)، کە پێکهاتەیەکی شێوە ئەسپ دەریاییە و قووڵ لە هەردوو نیوەگۆی مێشکدا جێگیرە، و بە ڕۆڵی گرنگی لە دروستکردنی بیرگە، گەشتکردنی بۆشایی و پرۆسێسکردنی سۆزدا ناسراوە. لێکۆڵینەوەکەیان سەرنجی خستە سەر واژۆی جینۆمی تایبەت — شێوازی جینە چالاک یان ناچالاکەکان — لە ناوکی خانەکانی مێشکدا کە لەم ناوچە گرنگە وەرگیرابوون. زانایان گریمانەیان کرد کە ئەم واژۆیانە ئاماژە بە بوونی خانە بەشداربووەکانی دەمارەخانەسازی دەکەن، لەوانەش دەمارەخانە تازە دروستکراوەکان و خانە دایکەکانیان.

بێگومان، ئەم واژۆ جینۆمییانە لە هەموو پێنج گرووپەکەدا دۆزرایەوە، هەرچەندە بە پلەی جیاوازیش بوو. بەڵام شیکاریکردنەکە چەندین جیاوازی گرنگی ئاشکرا کرد، بە تایبەتی سەبارەت بە سوپەرەجەرەکان. توێژینەوەکە ئاماژەی بەوە کرد کە سوپەرەجەرەکان نزیکەی 2.5 هێندە زیاتر لەم خانە ناپێگەیشتووانەیان هەبووە بە بەراورد لەگەڵ ئەو کەسانەی کە نەخۆشی ئەلزایمەریان هەبوو. لەکاتێکدا کە بەراوردەکانی دیکە ئەنجامی کەمتر یەکلاکەرەوەیان دابوو، بەڵام ئاماژەی سەرنجڕاکێش هەبوو بۆ بوونی ژمارەیەکی زیاتر لە دەمارەخانە نوێیەکان لە سوپەرەجەرەکاندا بە بەراورد لەگەڵ گەنجان، گەورەساڵانی تەندروست و ئەوانەی نیشانە سەرەتاییەکانی خرفانیان هەبوو. توێژەران پێشبینی دەکەن کە ئەم ئاستە بەردەوام و گەنجەی دەمارەخانەسازی دەتوانێت فاکتەرێکی گرنگ بێت کە پشت بە بەرگری دەروونی نایاب دەبەستێت کە لە سوپەرەجەرەکاندا بەدی دەکرێت.

سەرەڕای ئەم ئاماژە بەڵێندەرانە، لازارۆڤ جەخت لەسەر پێویستی وریایی دەکاتەوە بەهۆی بچووکیی ژمارەی نموونەکان. وتی: "دەبێت کەمێک وریای ئەوە بین"، دان بە سنوورداربوونی دەرئەنجامە گشتگیرەکاندا دەنێت. سەرەڕای ئەوەش، ئەو شتەی کە بە گرنگترین تێڕوانینی توێژینەوەکە دای دەنێت، خستووەتە ڕوو: بوونی واژۆی جینۆمی جیاواز لە سوپەرەجەرەکاندا کە ئەوان لە کۆمەڵەکانی تری پیربوون جیا دەکاتەوە.

بەڵام چەمکی دەمارەخانەسازیی گەورەساڵان، هێشتا وەک گۆڕەپانێکی گەرمی مشتومڕی زانستی ماوەتەوە. شۆن سۆڕێڵس، لەکاتێکدا کە ستایشی گەورەیی توێژینەوەکەی دەکرد، گومانی خۆی دەربارەی لێکدانەوەی دۆزینەوەکان دەربڕی. سۆڕێڵس ڕایگەیاند: "گریمانەی ئەوەی کە ئەم خانانە بەڕاستی دابەش دەبن، هەنگاوێکی گەورەیە کە بە داتاکانیان پشتگیری ناکرێت"، ئاماژەی بەوەدا کە ڕەنگە شێوازی شیکاری جینۆمی بەکارهاتوو بە هەڵە هەندێک خانەی وەک دەمارەخانەی تازە دروستکراو پۆلێن کردبێت. ئەم ناکۆکییە جەخت لەسەر پێوەرە توندەکان دەکاتەوە کە بۆ دەستنیشانکردنی یەکلاکەرەوەی دەمارەخانە تازە لەدایکبووەکان لە شانەی ئاڵۆزی مێشکی مرۆڤدا پێویستن.

لە وەڵامی ئەم ڕەخنانەدا، لازارۆڤ هەڵوێستێکی پراگماتیکی دەگرێتەبەر. وتی: "باشترین شت کە بتوانم بڵێم ئەوەیە کە بەپێی ئەو ئامرازانەی ئێستا لەبەردەستماندان، ئەمە باشترین بەڵگەیە کە هەمانە"، جەختی لەسەر بەهێزیی میتۆدۆلۆژیای ئێستایان لە چوارچێوەی سنوورەکانی تەکنیکە زانستییە بەردەستەکاندا کردەوە.

گرنگتر لەوە، توێژینەوەکە بەو مانایە نییە کە سوپەرەجەرەکان بەرگرییان لە پرۆسەی پیربوون هەیە. لازارۆڤ ڕوونی کردەوە: "بە ڕوونی دەمانتوانی ببینین کە پرۆفایلەکەیان زۆر جیاواز بوو لە گەنجەکان." لەبری ئەوە، ئەو پێشبینی دەکات کە سوپەرەجەرەکان "واژۆیەکەی ناوازە، پرۆفایلێکی ناوازەی جینەکانیان هەبووە کە ڕێگەیان پێداوە لەگەڵ پرۆسەی پیربووندا مامەڵە بکەن." ئەو پێشنیار دەکات کە دەمارەخانەسازی دەتوانێت پێکهاتەیەکی گرنگ بێت لەم میکانیزمی مامەڵەکردنی گونجاوەدا، کە ڕێگە بە مێشکیان دەدات سەرەڕای تەمەنی کاتپێوەر، کارەکانی خۆی بپارێزێت.

کۆمەڵگەی زانستی فراوانتر لەسەر گرنگی لێکۆڵینەوە لە گۆڕانکارییەکانی مێشک کە بە پیربوونەوە دێن، هاوڕان. سۆڕێڵس دووپاتی دەکاتەوە: "ئەمە زۆر سەرنجڕاکێشە، زۆر ورووژێنەرە — پرسیارێکی نایابە. بەڵام هەمووی پشت بەو بیرۆکەیە دەبەستێت کە ئەوان خانەکان بە دروستی دەستنیشان دەکەن." ئەم مشتومڕە بەردەوامە، کە لەسەر پێناسەی وردی بەڵگە بۆ دەمارەخانە تازە لەدایکبووەکان چڕبووەتەوە، وەک بەڵگەیەک بۆ ئاڵۆزییە قووڵەکان و نهێنییە بەردەوامەکان خزمەت دەکات کە بەردەوام مێشکی مرۆڤیان داپۆشیوە، و بەڵێنی دۆزینەوەی زیاتر دەدات لەگەڵ گەشەکردنی میتۆدۆلۆژیای توێژینەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری