دوتێرتی لە لاهای: کۆتایی بە بەرگری کەسی بەهێز هات؟

فلیپین - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

دوتێرتی لە لاهای: کۆتایی بە بەرگری کەسی بەهێز هات؟

ڕۆدریگۆ دوتێرتی، سەرۆکی پێشووی فلیپین، ماوەیەکی زۆر وێنەیەکی دەسەڵاتی ڕەها و شکست نەهێنانی سیاسی نیشان دەدا. قسەوباسە گشتییەکان و ڕێبازی توندوتیژی لە حوکمڕانیدا نەتەوەیەکی سەرسام کرد، بەڵام ئێستا میراتەکەی لەژێر تیشکی توندی یاسای نێودەوڵەتیدا لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت. ئاشکراکردنی ئەم دواییەی کە دوتێرتی لە زیندانێکی سادە لە لاهای دانیشتبوو، لە کاتێکدا داواکاران داوای دادگاییکردنیان دەکرد بە تۆمەتی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، گۆڕانکارییەکی قووڵ نیشان دەدات. ئەم ساتە ڕێگای درێژ و دژواری دادپەروەری بۆ تاوانە گەورەکان دووپات دەکاتەوە، بە تایبەتی کاتێک ڕووبەڕووی ڕەزامەندییەکی بەرفراوانی گشتی و سەرکردەیەک دەبێتەوە کە جارێک لەسەرووی هەموو ڕەخنەیەکەوە بوو.

دوتێرتی لە ساڵی 2016دا بە بەڵێنێکی بێ وێنە و ساردەوە هاتە سەر دەسەڵات: لەناوبردنی تاوان و ماددە هۆشبەرەکان بە هێزی کوشندە. ئەو هەڵمەتەکەی و سەرۆکایەتییەکەی دواتری بە زاراوەی توندی ئەخلاقی داڕشت. بانگەشەی دەکرد کە بەکارهێنەرانی ماددە هۆشبەرەکان یاساکانی کۆمەڵگایان پێشێل کردووە، بەڵام سیستەمی دادوەریی تێکشکاو و گەندەڵ ڕێگەی پێداون لە سزا ڕزگاریان بێت. لە دیدی ئەودا، پڕۆسەی یاسایی تەنها ڕێگر بووە لە پاراستنی بێتاوانەکان. بە ئاشکرا گاڵتەی بەو کەسانە دەکرد کە ناوی دەنا 'ئەلیتی بێ بڕبڕە' و بەڵێنی دەدا دادپەروەرییەکی خێرا و بێ سازش دابین بکات. کاتێک هاتە سەر کار، قسەکانی بە خێرایی گۆڕا بۆ کردار. بە تایبەتی مێتامفیتامینی کریستاڵی، یان 'شابو'ی کردە ئامانج، بە بیانووی ئەوەی کە مێشکی بەکارهێنەران بچووک دەکاتەوە بەجۆرێک کە ئەوان 'وەک مرۆڤ لەسەر ئەم هەسارەیە گونجاو نین'. بۆیە، بە قسەی ئەو، ئەم بەکارهێنەرانە شایانی مردن بوون.

تێچووی مرۆیی ئەم 'شەڕی دژ بە ماددە هۆشبەرەکان' سەرسوڕهێنەر بوو. ژمارە فەرمییەکانی حکومەت نزیکەی 6,000 گومانلێکراوی ماددە هۆشبەرەکانیان ڕاگەیاند کە لە سەردەمی ئەودا کوژراون، بەڵام ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ پێیان وایە ژمارەی ڕاستەقینەی کوشتنەکانی دەرەوەی یاسا دەگاتە 30,000. ئەم هەڵمەتە کۆمەڵگای فلیپینی بە قووڵی دووچاری دابەشبوون کرد. زۆرێک لە فلیپینییەکان، کە لە تاوان و گەندەڵی بێزار بوون، دوتێرتییان وەک سەرکردەیەکی بڕیاردەر، 'بکوژی ئەلیت' و 'مەرگەساتی تاوانباران' دەبینی، و پێیان وابوو کە ئەم کۆمەڵکوژییە ڕەوا بوو. ئەوانی تر، ڕەنگە بەهۆی قەبارەی توندوتیژییەکە یان لە ترسی تۆڵەسەندنەوە، تەنها چاویان لێی لادەدا.

تەنانەت دوای جێهێشتنی پۆستەکەی لە ساڵی 2022، دوتێرتی کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر خەیاڵی گشتی وەرگرتووە و پشتگیرییەکی توندڕەوانەی هەیە. کەسایەتییە گەورەتر لە ژیانەکەی، کە بە زمانی توندوتیژ و ناشرین ناسراوە، ئەو باوەڕەی لە نێو زۆرێکدا چاندووە کە ئەو لە لێپرسینەوە پارێزراو بووە و دەمێنێتەوە. بەڵام، ئامادەبوونی ئەم دواییەی لە لاهای، لە کاتێکدا لەگەڵ تیمی یاساییەکەیدا وەڵامی دەسەڵاتی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) دەدایەوە، ئەم خەیاڵی شکست نەهێنانە دەشکێنێت. بەدواداچوونی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بۆ دادگاییکردن بە تۆمەتی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، هەنگاوێکی گرنگە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە تەنانەت بەهێزترین سەرکردەکانیش لە دەستی دادپەروەری نێودەوڵەتی دەرەوە نین.

لە قۆناغی سەرەتایی کوشتنەکاندا، لە ناو ترس و بێباکی گشتیدا، پیاوانی ئایینی زۆرجار وەک یەکەم وەڵامدەرەوە دەردەکەوتن، دڵنەوایی و یارمەتیی پراکتیکییان پێشکەش بە خێزانەکانی قوربانیان دەکرد. کەسایەتییەکانی وەک خوشک نینێت، کە قەشەیەک بوو لە گەڕەکی قەرەباڵغی سان ئەندرێس لە مانیلا، بە قووڵی لە زیادبوونی قوربانییەکان نیگەران بوو. لەکاتێکدا کە تێگەیشتن تەنها نوێژکردن بەس نییە، زۆرێک لە پیاوانی ئایینی لە سەرانسەری فلیپیندا دەستیان بە دۆزینەوەی چارەسەر کرد. ئەوان یارمەتیی داراییان بۆ بەخاکسپاردنەکان دابین کرد، پێداویستییەکانیان بۆ دایکە بێوەژنەکان دابین کرد، سپۆنسەری خوێندنی منداڵە بێ باوکەکانیان کرد، کوشتنەکانیان تۆمار کرد، ڕاوێژکارییان پێشکەش کرد، و ڕزگاربووانیان بە ڕۆژنامەنووسان و یارمەتیی یاساییەوە گرێدا. هەندێکیان تەنانەت پرۆگرامەکانی چاکسازی ماددە هۆشبەرەکانیان دامەزراند و دانیشتووانی ترساویان لە خانەقا و پەرستگاکاندا حەواندەوە، هەوڵیان دەدا بیانپارێزن لە توندوتیژییە بێ بەزەییەکە.

ئەم هەوڵە گشتییانە، هەرچەندە گرنگ بوون، بەڵام زۆرجار لە بەراورد بە قەبارەی 'ماکێنەی کوشتن'ی پشتگیریکراو لەلایەن دەوڵەتەوە، بچووک دەهاتنە بەرچاو. دوتێرتی، سەرکردەیەکی هەڵبژێردراو بە دیموکراسی، بە لێهاتووییەوە سوودی لە میراتێکی تاریکی دیکتاتۆریەت لە فلیپین وەرگرت – سیستەمێکی پۆلیسی سێبەر کە لە مێژوودا بەرپرسیار بووە لە کوشتنەکانی دەرەوەی یاسا. ئەو ئەم ئامێرەی زیندوو کردەوە، کە لە دەستەی مەرگ، تۆڕەکانی چاودێری و کارمەندە نهێنییەکان پێکهاتبوو، و بە هێز و خێراییەکی بێ وێنە ئازادی کرد دژ بەوانەی کە وەک هەڕەشە بۆ سەر دیدگای ئەوی بۆ ڕێکوپێکی کۆمەڵایەتی دادەنران.

سەرەڕای پشتگیرییەکی زۆری گشتی بۆ شەڕی دژ بە ماددە هۆشبەرەکان، کە زۆرێک لە فلیپینییەکان ڕایانگەیاند هەست بە سەلامەتی زیاتر دەکەن، هەندێک لە سەرکردە ئایینییەکان بە ئازایانە گێڕانەوە باوەکەیان تەحەدا کرد. کاردیناڵ پابلۆ ڤیرجیلیۆ دەیڤید، قەشەی کالۆکان، سەرەتا دەنگی بە دوتێرتی دابوو بەڵام بوو بە ڕەخنەگرێکی توند کاتێک شەڕی دژ بە ماددە هۆشبەرەکان قەشایەتییەکەی وێران کرد. ئەو تێگەیشتنێکی بەدەست هێنا: بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە بنەڕەتدا 'کێشەیەکی تەندروستی و هەژاری' بوو، نەک تەنها شکستێکی ئەخلاقی کە شایانی مردن بێت. ئەو پرۆگرامەکانی چاکسازی دەستپێکرد، پەناگەی دامەزراند و بانگەشەی ڕزگاربوونی دەکرد، ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی لۆژیکی ئەخلاقی بووەوە کە بنەمای هەڵمەتەکەی دوتێرتی بوو. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی کوشتن و تۆمەتی هاندان بۆ یاخیبوون، دەیڤید و ئەوانی تر بە توندی پێداگرییان لەسەر ئەوە کرد کە سۆز، نەک کوشتن، ڕێگای چارەسەرە بۆ هەژارانی تێوەگلاو لە بازرگانی ماددە هۆشبەرەکان. دۆخی ئێستای دوتێرتی لە لاهای وەک بیرهێنانەوەیەکی بەهێز خزمەت دەکات کە گەڕان بەدوای دادپەروەریدا، هەرچەندە هێواش یان ئاڵۆز بێت، لە کۆتاییدا دەتوانێت بگاتە دەسەڵاتدارە هەرە ڕیشەدارەکانیش.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری