سنوورە زانستییەکان: لە 'بیرەی ڤاکسین'ەوە بۆ شۆڕشی توێژینەوەی زیرەکی دەستکرد

کوردستان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

سنوورە زانستییەکان: لە 'بیرەی ڤاکسین'ەوە بۆ شۆڕشی توێژینەوەی زیرەکی دەستکرد

لێهاتوویی لە دۆزینەوەی چیرۆکە هەواڵییە ناوازە و گرنگەکاندا هەمیشە بناغەی ڕۆژنامەنووسیی نایاب بووە، بەتایبەتی لە جیهانی ئاڵۆزی زانستدا. ئەم ژمارەیە نموونەیەکی زیندووی ئەم ڕۆحییەتەی ڕۆژنامەنووسیی کارە، کە دەچێتە ناو چیرۆکگەلێکەوە نەک تەنها گرنگ و ناوازەن، بەڵکو پرسیاری قووڵیش لەبارەی ئەخلاقی زانستی، داهێنان و کاریگەریی کۆمەڵایەتییەوە دەوروژێنن. لە چەمکی بوێرانەی زانایەک بۆ 'بیرەی ڤاکسین'ەوە تا دەستپێکی سەردەمێکی نوێ لە فیزیکی گەردیلەییدا و کاریگەریی بڵاوبوونەوەی زیرەکیی دەستکرد لە توێژینەوەدا، ئێمە وێنەیەکی ئاڵۆزی هەوڵی زانستیی مۆدێرن دەخەینە ڕوو.

لە پێشەنگی ڕووماڵەکەماندا چیرۆکی سەرنجڕاکێشی زانایەک دێت کە دەیەوێت خەمیرە بەکاربهێنێت بۆ دروستکردنی 'ڤاکسینی بیرە'، کە ئەمەش نموونەیەکی زیندووی قووڵایی ڕۆژنامەنووسیی لێکۆڵینەوەیی زانستییە. نووسەری باڵای بایۆلۆژیای گەردیلەیی، تینا هێسمان سەی، بۆ یەکەمجار کریس باکی توێژەری پەیمانگای نیشتمانیی شێرپەنجەی لە کۆنفرانسی جیهانیی ڤاکسین لە واشنتۆن دی سی، نیسانی ڕابردوو ناسی. باک لە ناوەڕاستی مشتومڕێکی گەورەدا بوو لەگەڵ خاوەنکارەکەی سەبارەت بە پلانە ناوازەکەی بۆ تاقیکردنەوەی ڤاکسینێکی دروستکراوی ماڵەوە دژی ڤایرۆسی پۆلیۆما لەسەر خۆی. ئەم پێشنیازە بوێرە دەستبەجێ چەندین پرسی ئەخلاقی، یاسایی و تێڕوانینی گشتیی وروژاند کە سەی، بە توندوتۆڵی ڕۆژنامەنووسیی ڕاستەقینەوە، هەستی بە پێویستیی لێکۆڵینەوەیان کرد.

سەی سروشتی فرەچینایەتیی ئەم چیرۆکەی ڕوون کردەوە و پرسیارە گرنگەکانی وروژاند کە زۆر لە کۆمەڵگەی زانستیی نزیکتر دەنگ دەدەنەوە: «کێ بڕیار دەدات ئایا زانایەک دەتوانێت لەسەر خۆی تاقیکردنەوە بکات؟ ئایا فرۆشتنی ڤاکسینێک وەک خۆراک یان تەواوکەرێکی خۆراکی یاسایی و ئەخلاقییە؟ ئەم ڕێبازە چ کاریگەرییەک لەسەر قبوڵکردنی گشتی و متمانە بە ڤاکسینەکان دەبێت؟ زانستی پشت ئەم ڤاکسینە ئەگەرییە چییە، و ئایا بۆ نەخۆشییەکانی دیکە کاریگەر دەبێت؟» ئەمانە پرسیارە سادەکان نین؛ ئەوان لە ناخی ئۆتۆنۆمیی زانستی، چوارچێوەی ڕێکخستن، متمانەی گشتی و خودی پێناسەی دەستوەردانی پزیشکی دەدەن. سەی بە وردبینییەوە ئەم پرسیارانەی بەدواداچوون کرد، توێژینەوەی خۆی ئەنجامدا، چاوپێکەوتنی لەگەڵ زانایانی دیکە کرد و بە وردی سوودە ئەگەرییەکان و مەترسییە گرنگەکانی ڕێبازی ناوازەی باکی لێکۆڵییەوە، هەم بۆ تەندروستی تاکەکەسی و هەم بۆ متمانەی گشتی لە پەرەپێدانی ڤاکسینەکان. لە کۆتاییدا، ئێمە خوێنەرانمان بانگهێشت دەکەین کە بیر لە لێکەوتەکانی بکەنەوە و بڕیار بدەن ئایا 'ڤاکسینی بیرە'ی باک هەوڵێکی ناژیرانەیە یان بازدانێکی بینایی.

جگە لە بواری بایۆلۆژیای گەردیلەیی، ئەم ژمارەیە تێڕوانینێکی ناوازەش لەسەر فیزیکی ناوکی پێشکەش دەکات. ئێمە سوود لە کارنەکردنی خێراکەرێکی گەردیلەیی پێشەنگ لە تاقیگەی نیشتمانیی بروکهەیڤن لە لۆنگ ئایلەند وەردەگرین بۆ پێدانی نوێترین زانیارییەکان بە خوێنەرانمان سەبارەت بە پێشکەوتنەکانی ئەم بوارە تایبەتمەندە. نووسەری باڵای فیزیک، ئێمیلی کۆنۆڤەر، کە لە نزیک بروکهەیڤن گەورە بووە و وەک هەرزەکارێک بەشداریی لە پرۆگرامێکی هاوینەدا کردووە، تێڕوانینێکی ناوخۆیی پێشکەش دەکات. گەشتەکەی بەناو تاقیگەدا، کاتێک لە یەک جۆر لە خێراکەری گەردیلەییەوە دەگۆڕێت بۆ وەشانی نوێتر و پێشکەوتووتر، بە شێوەیەکی بەهێز ئاماژە بە ئاڵنگارییە سروشتییەکان و پاداشتە زۆرەکانی پێشخستنی زانست دەکات کە پێویستی بە وەبەرهێنانی زەبەلاح و درێژخایەن هەیە. ئەم گواستنەوەیە هێمای گەڕانی بێوچانی بۆ زانیارییە کە توێژینەوەی فیزیکی بنەڕەتی پێناسە دەکات.

چیرۆکی بەرگەکە دەچێتە ناو سنوورێکی دیکەی گۆڕانکارییەوە: بەکارهێنانی گەشەسەندووی زیرەکیی دەستکرد وەک ئامرازێکی توێژینەوە. نووسەری سەربەخۆ، کاثرین هولیک، لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن زانایان لەگەڵ زیرەکیی دەستکرد تاقیکردنەوە دەکەن، و پۆتانسێلی گەشەسەندنی بۆ بوون بە توێژەرێکی سەربەخۆ دەناسنەوە. شیکارییە تێڕوانینە وردەکەی هولیک، بەڵێنەکانی زیرەکیی دەستکرد بۆ بەرزکردنەوەی بەرچاوی کارایی زانستی دەخاتە ڕوو، بەڵام بە شێوەیەکی ڕەخنەیی مەترسییە سروشتییەکانیشی تاوتوێ دەکات. ئەم مەترسییانە بڵاوبوونەوەی نیگەرانکەری 'توێژینەوەی بێ کەڵک'ی دروستکراو لەلایەن زیرەکیی دەستکردەوە لەخۆدەگرێت، کە هەڕەشەیەکی گەورە لەسەر یەکپارچەیی و متمانەی بڵاوکردنەوەی زانستی دروست دەکات. لەگەڵ پێشکەوتنی خێرای تواناکانی زیرەکیی دەستکرد، پاراستنی بنەما سەرەکییەکانی توندوتۆڵی زانستی و پێداچوونەوەی هاوتایان زۆر گرنگ دەبێت. ئەمە پرسێکی خێرا گەشەسەندوو و گرنگە کە ئێمە بەردەوام دەبین لە ڕاپۆرتکردنی.

لە ئێستادا، پاڵپشتیی ڕۆژنامەنووسیی زانستیی سەربەخۆ لە هەر کاتێک زیاتر گرنگە. 'ساینس نیوز'، لە ڕێگەی ڕێکخراوی دایکەوە، 'کۆمەڵەی زانست'، پابەندە بە بەهێزکردنی خوێندەواریی زانستی و دڵنیابوون لەوەی کە بڕیارە گرنگە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای تێگەیشتنێکی زانستیی پتەو دەدرێن. بەشداریکردنتان و بەخشینەکانتان بۆ توانادارکردنی خەڵک بۆ هەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانەی هەواڵەکان و جیهانی ئاڵۆزی دەوروبەریان، و پاراستنی ئەرکەکەمان لە ساڵی 1921ەوە وەک سەرچاوەیەکی قازانج نەویستی زانیاریی زانستیی دروست، زۆر گرنگن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری