سیستمی هەڵبژاردن بە قازانجی ئۆربان: سوودێکی بچووکی دەنگ، سوودێکی گەورەی کورسی

هەنگاریا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ڤیکتۆر ئۆربان، لە ماوەی ١٦ ساڵ دەسەڵاتیدا، چاکسازیی لە سیستمی هەڵبژاردنی هەنگاریا کردووە بۆ ئەوەی پارتی فیدێس (Fidesz) سوودمەند بێت. ئەنجامەکەی بریتییە لە سیستمێک کە لە ڕووی ڕێکوپێکییەوە ڕێژەییە، بەڵام لە ڕووی پێکهاتەوە زۆرینەیە. بەپێی شیکاریی پەیمانگای جۆراوجۆری دیموکراسی (Varieties of Democracy) لە سوید، ئەم تێکەڵبوونە سوودە بچووکەکانی دەنگ دەگۆڕێت بۆ سوودی گەورە لە کورسیدا، و هەنگاریا دەکاتە "دیموکراسییەکی هەڵبژاردن". ئەم پەیمانگایە هۆشداری دەدات کە ئەم هەڵبژاردنانە لە ڕووی ڕێکوپێکییەوە کێبڕکێیین و فرە حیزبین، بەڵام بارودۆخە پێکهاتەییەکان پێش ئەوەی یەکەم دەنگ بدرێت، پاڵپشتی کاندیدی دەسەڵاتدار دەکەن. ئۆربان لە ساڵی ٢٠١٠دا، کاتێک بووە سەرۆک وەزیران، پەرلەمانی لە ٣٨٦ کورسییەوە کەمکردەوە بۆ ١٩٩ کورسی و گرنگیی بازنەکانی تاک-کاندیدی زیاد کرد، کە فیدێس لەو بازنانەدا بەهێزترە. پەرلەمانی هەنگاریا بە دوو بەش هەڵدەبژێردرێت: ١٠٦ کورسی لە بازنەکانی تاک-کاندید (ئەو کاندیدەی زۆرترین دەنگ دەهێنێت، تەنانەت بە یەک دەنگیش بێت، براوەیە) و ٩٣ کورسی لە لیستە نیشتمانییە ڕێژەییەکانەوە. بازنە تاک-کاندیدییەکان زیاتر لە بەرژەوەندیی حیزبی گەورە و ناوچەیی یەکگرتوودان. لە ساڵی ٢٠١١دا، فیدێس هەموو بازنەکانی هەڵبژاردنی نوێ کردەوە بۆ ئەوەی ناوچە گوندنشینەکان (کە تیایدا بەهێزترە) زیاتر نوێنەرایەتییان هەبێت، و ناوچەی بوداپێست کەمتر نوێنەرایەتییان هەبێت، و بازنەی نائاسایی لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە دروست بکات. ئەمەش وایکردووە دەنگێکی گوند، لە ڕووی کورسییەوە، لە دەنگێکی شار بەهاتر بێت. بۆ نموونە، لە ساڵی ٢٠١٤دا، فیدێس ٦٧٪ی ١٩٩ کورسیی پەرلەمانی بەدەستهێنا، لەکاتێکدا تەنها ٤٥.٧٪ی دەنگەکانی بەدەستهێنابوو، ئەمەش بەهۆی "سیستمی قەرەبووکردنەوە" بوو کە پاڵپشتی براوە دەکات.

لە ساڵی ٢٠١٣ەوە هەنگاریا ئەم میکانیزمە تایبەتییەی هەیە: دەنگەکانی "ونبوو" لە بازنە تاک-کاندیدییەکاندا زیاد دەکرێن بۆ لیستی نیشتمانی، و لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، دەنگەکانی "زیادە"ش زیاد دەکرێن. ئەگەر کاندیدێک ١٠,٠٠٠ دەنگ بەدەستبهێنێت، بەڵام هەڵنەبژێردرێت، ئەو دەنگانە ون نابن، بەڵکو بۆ براوە زیاد دەکرێن. بەم شێوەیە، ئەگەر فیدێس لە بازنەیەکدا ٦٠٪ی دەنگەکان بباتەوە و ٤٠٪ی لەدەست بدات، ئەو ٢٠٪ سوودە زیاد دەکرێت بۆ لیستی نیشتمانییەکەی، ئەمەش ژمارەی کورسییە ڕێژەییەکانی زیاتر دەکات. لەلایەکی دیکەوە، دەنگدان لە دەرەوەی وڵات لە ساڵی ٢٠١٢دا چاک کرا، لە هەمان کاتدا پرۆسەی هاوڵاتیبوونی خێرا بۆ دانیشتووانی وڵاتانی دراوسێ پێدرا. هەنگاریا نزیکەی دوو لەسەر سێی خاکی و زیاتر لە نیوەی دانیشتووانەکەی لە دوای جەنگی جیهانیی دووەم لەدەستدا. لە ئەنجامدا، زیاتر لە دوو ملیۆن کەس کە ڕەگەزی هەنگارین و پەیوەندیی بەهێزیان بە وڵاتەکەوە هەیە، لە سلۆڤاکیا، ئوکراینا، سێربیا، کرواتیا، سلۆڤینیا، نەمسا و ڕۆمانیا دەژین. ئۆربان ڕێگەی بەم هەنگاریانەی وڵاتانی دراوسێ داوە، کە هەست و سۆزی نەتەوەییان هەیە و نزیکن لە فیدێس، بە پۆستە دەنگ بدەن، بەڵام ئەوانەی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا کۆچیان کردووە، کە زۆربەیان ڕەخنە لە حکومەتی بوداپێست دەگرن، دەبێت بە کەسی لە باڵوێزخانە یان کونسوڵخانەکان دەنگ بدەن، ئەمەش ڕێگە بە چاودێری زیاتری دەسەڵاتدارانی هەنگاریا دەدات و لە ئەنجامدا بەشداریی ئەوان کەم دەکاتەوە. ئەمەش جیاوازییەکی پێکهاتەیی لە دەنگی دەرەوەدا دروست دەکات.