خەونەکان دەتوانن یارمەتیت بدەن کێشەکان چارەسەر بکەیت؟ توێژینەوەیەکی نوێ پەیوەندی نێوان خەوتن و چارەسەرکردنی کێشەکان ئاشکرا دەکات

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

خەونەکان دەتوانن یارمەتیت بدەن کێشەکان چارەسەر بکەیت؟ توێژینەوەیەکی نوێ پەیوەندی نێوان خەوتن و چارەسەرکردنی کێشەکان ئاشکرا دەکات

لە جیهانی نھێنی خەونەکاندا، کە قوڵترین بیرکردنەوەکان و ترسەکانمان زۆربەی جار تێیدا دەردەکەون، زاناکان زیاتر و زیاتر ئەم پرسیارە دەورووژێنن: ئایا ئەم ئەزموونە شەوانە زیاترن لە تەنها هەڵاواردنی کورتخایەن؟ توێژینەوەی نوێ ئاماژە بەوە دەکات کە خەونەکان لەوانەیە ڕۆڵێکی چالاکتر بگێڕن لە توانای ئێمەدا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو کێشانەی کە لە ژیانی بەخەبەردا رووبەڕوومان دەبنەوە – ئەم بیرۆکەیە ماوەیەکی درێژە لەلایەن شارستانیەت و فەلسەفەکانەوە لێکۆڵینەوەی بۆ کراوە، بەڵام تەنها لەم دواییانەدا گرنگییەکی زانستی بەرچاوی بەدەستهێناوە.

توێژینەوەیەکی پێشڕەو، کە بەم دواییانە لە گۆڤاری 'Neuroscience of Consciousness' بڵاوکراوەتەوە، قووڵ دەبێتەوە لەم بازدانە سەرسوڕهێنەرەدا. بە سەرپەرشتی توێژەران Ken Paller و Karen Konkoly لە زانکۆی Northwestern، ئەم لێکۆڵینەوەیە چڕ دەبێتەوە لەسەر پەیوەندی نێوان خەوتن، بە تایبەتی خەونی روون (lucid dreaming)، و توانای چارەسەرکردنی کێشەکان. خەونە روونەکان بە هەستکردنی خەونبین بەوەی کە خەو دەبینێت، و لە هەندێک حاڵەتدا، توانای کۆنترۆڵکردنی چیرۆکی خەونەکە تایبەتمەندە. ئەم حاڵەتە ناوازەیە خەونی روونی کردووەتە شوێنێکی بەپیت بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی سەبارەت بە هۆشیاری و حاڵەتە گۆڕاوەکانی مێشک.

لەو ئەزموونەدا، بەشداربووان، کە هەردووکیان خەونبینە ئاساییەکان و خەونبینە روونەکان دەگرێتەوە، داوایان لێکرا کە خەون بە چارەسەرکردنی کێشەیەکی دیاریکراو ببینن کە پێش نووستن نەیتوانیبوو چارەسەری بکەن. ئەنجامە سەرەتاییەکانی ئەم توێژینەوەیە، کە ژمارەیەکی کەم لە بەشداربووانی لەخۆگرتبوو، بەڵێندەر بوون. ئاماژەکان دەرکەوتن کە ئاماژە بەوە دەکەن کە خەوتن سەبارەت بە کێشەیەکی دیاریکراو پەیوەندی بە ئەگەری زیاتری چارەسەرکردنی لە بەیانی رۆژی دواتردا هەیە. بەڵام، بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، توێژینەوەکە ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو کەسانەی خەونی نا-روون (non-lucid dreams) دەبینن، لە چارەسەرکردنی کێشەکاندا سەرکەوتووتر بوون لەوانەی لە حاڵەتی رووندا بوون، ئەم دۆزینەوەیە ڕەنگە گومان بخاتە سەر ئەو بیروباوەڕە باوانە.

بۆ ماوەی چەندین ساڵ، لێکۆڵینەوەی زانستی خەونەکان بە سەختترین شت دادەنرا. رابەرت ستیکگۆڵد، پرۆفیسۆر لە MIT کە پسپۆڕی لێکۆڵینەوەی خەون و یادەوەرییە، ئاماژە بەوە دەکات کە ڕاپۆرتە ووردییەکانی کەسەکان دوای بەخەبەر هاتن ڕاستەوخۆ سەرچاوەی زانیاری بێلایەن نین؛ لێکۆڵەرەکان پشت بە خۆڕاپۆرتکردنی ناوەڕۆکی خەونەکان دەبەستن. هەرچەندە، زاناکان ڕێگای زیرەکانەیان داهێناوە بۆ لێکۆڵینەوە لە کاریگەری خەوتن و خەونەکان لەسەر تواناکانی زانستی ئێمە. لێکۆڵینەوەکان لێکۆڵینەوەیان کردووە لەسەر ئەوەی ئایا ئاماژە دەنگییەکان یان هاندەرەکانی تر کە لە کاتی قۆناغەکانی جیاوازی خەوتندا پێشکەش دەکرێن، دەتوانن کاریگەرییان لەسەر تواناکانی بەخەبەر هاتن هەبێت.

لێکۆڵینەوەکانی پێشووتر نیشانیانداوە کە پێشکەشکردنی ئاماژە بە بەشداربووان لە کاتی قۆناغی خەوتی جوڵەی چاوی خێرا (REM)، کە قۆناغێکە زۆرترین پەیوەندی بە خەونە زیندووەکانەوە هەیە، سەبارەت بە پرۆسەیەک کە فێری دەبوون، بووەتە هۆی باشتربوونی ئاستی ئەوان لە داهاتوودا. لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵانی ڕابردوودا، لێکۆڵەرەکان ڕێگایان دۆزیوەتەوە بۆ کاریگەری لەسەر خەونەکان بە پەیوەندی کردن لەگەڵ تاکەکان کاتێک لە حاڵەتی خەونی روودان. لە ساڵی ٢٠٢١، توێژینەوەیەکی بەرچاو لەلایەن Paller، Konkoly و هاوکارەکانیانەوە سەرکەوتنی لە دامەزراندنی پەیوەندی دوو-لایەنە لەگەڵ خەونبینە روونەکاندا ڕاگەیاند. ئەمە بریتی بوو لە لێدانی دەستیان بە شێوازی دیاریکراو و وەرگرتنی وەڵام لە ڕێگەی جوڵەی چاو. ئەم تاقیکەرەوانەی خەوتوو پرسیاری بیرکارییان پێدرا و، لە کاتی خەودا، گوایە کاریان لەسەر چارەسەرەکان کردووە، و گەیاندوویانەتە تاقیکەرەوانەکان. ئەم پێشکەوتنە دەرگای بۆ ئیمکانیەتی داهاتووی گفتوگۆی کاتی ڕاستەقینە سەبارەت بە ناوەڕۆکی خەونەکان کردەوە.

بەڵام، تا چەند خەونەکان سوودی ماددی پێشکەش دەکەن، وەک یارمەتیدان لە مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە ڕۆژانەکان، هێشتا ناڕوونە. لە کاتێکدا هەستی کەسی کە خەونەکان یارمەتیمان دەدەن بەهێزە، پشتڕاستکردنەوەی زانستی بە شێوەیەکی بەرچاو قورسترە. Paller ئەم پرسیارە گرنگە دەورووژێنێت: "خەونەکان چۆن بەشداری دەکەن لە توانای دروستکردن و چارەسەرکردنی کێشەکانمان لە حاڵەتی بەخەبەردا؟" ئەو ڕووندەکاتەوە کە تەنها دانانی کێشە بۆ خەڵک پێش خەوتن و چاودێریکردنی چارەسەرەکان لە کاتی بەخەبەر هاتن، ڕۆڵی خەونەکە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سەلماندنی نییە، چونکە چارەسەرەکە لە بیرکردنەوەکانی پێش خەوتن یان بیرکردنەوەکانی بەخەبەر هاتنی بەردەوامەوە سەرچاوە دەگرێت.

بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی دیاریکراو لێکۆڵینەوە بکرێت لەسەر ئەوەی ئایا خەوتن سەبارەت بە کێشەیەک دەتوانێت چارەسەرەکەی ئاسان بکات، Paller، Konkoly و צוوکەمی ئەوان ٢٠ بەشداربوویان وەرگرت. ئەم تاکانە کۆمەڵێک پازڵی لۆجیکیان ئەنجامدا، هەر یەکێکیان پەیوەندی بە دەنگێکی تایبەتەوە هەبوو. پێش ئەوەی لە تاقیگەکەدا بخەون، بەشداربووان ئاگادار کرانەوە کە دەنگی پازڵێکی هەڵبژێردراوی نادیار دوای ئەوەی کەوتە قۆناغی خەوتی REM (Rapid Eye Movement) دەردەکرێت - ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بەردەوامبوونی کارکردن لەسەر پازڵەکە لە خەودا کاری دەکرد. بەشداربووان پێشوەختە نازانن چ پازڵێک چالاک دەکرێت، ئەمەش ڕێگەی بە لێکۆڵەرەکان دا کە خەوتن سەبارەت بە پازڵێکی دیاریکراو لەگەڵ چارەسەرەکەی دواتردا پەیوەست بکەن.

ئەگەر بەشداربووان بچنە ناو حاڵەتی خەونی روون، ئەوا ڕێنمایی کران کە ئەم هەستە بە جوڵەیەکی چاو ئاماژە بکەن. لە کاتی بەخەبەر هاتن، بەشداربووان خەونەکانی خۆیان گێڕایەوە و دەرفەتی دیکەیان پێدرا بۆ چارەسەرکردنی پازڵەکان. ئەنجامەکان جیاوازی نیشاندا: هەندێکیان خەونی پازڵەکانیان بینی، هەندێکی تریان نەبینی؛ هەندێکیان روون بوون، هەندێکی تریان نەبوون. لە کاتێکدا لێکدانەوەی داتاکان ئاستەنگی دروست کرد، Konkoly ڕەوتێکی ڕوونی پشتڕاست کردەوە: ئەو تاکانەی کە خەونی پازڵەکانیان بینیبوو، ڕێژەیەکی سەرکەوتنی زیاتریان لە چارەسەرکردنیاندا لە بەیانیاندا نیشاندا. دژ بە چاوەڕوانییە سەرەتاییەکانی Konkoly، ڕێژەی چارەسەرکردنی پازڵەکان کە لە خەونە روونەکاندا جێگیر کرابوون کەمتر بوو. ئەمەش ئاماژە بەوە دەکات کە هەستکردن و کۆنترۆڵ لەناو خەودا ناچار ناچار ئەنجامی باشتر لە چارەسەرکردنی کێشەدا بەدەست ناهێنێت.

Konkoly تیۆرییەک لەسەر چارەسەرکردنی کێشەی دروستکەر پێشکەش دەکات: لە کاتی بەخەبەر هاتن، کەسێک دەتوانێت لەسەر ڕێگەیەکی چارەسەری هەڵە چەق بکات، و پاشان لە کاتی خەوتندا "بیانکات". ئەم پرۆسەی لەبیرکردنەوە، ئەو پێی وایە، ڕێگە بە مێشک دەدات وەڵامی دروست بدۆزێتەوە بێ ئەوەی هیچ کاریگەرییەکی ئاگادارانە هەبێت. کۆنترۆڵکردنی چڕی بۆ چارەسەرکردنی پازڵێک لە کاتی خەونی روودا، ئەو پێی وایە، دەشێت ئەم میکانیزمە گرنگەی لەبیرکردنەوە لەق بکات.

بۆچوونێکی تر ئاماژە بەوە دەکات کە خەونە روونەکان لەوانەیە زۆر لە هۆشیاری بەخەبەر هاتن بچن بۆ ئەوەی بە کاریگەری یارمەتی چارەسەرکردنی کێشەکان بدەن. Paller لەسەر سروشتی نا-هۆشیاری مێشک بیردەکاتەوە، وەسفی توانای دەکات بۆ "هاوکات بیرکردنەوە لە ١٠ شت… ئەمە بە یەک ڕێڕەو سنووردار نییە." ئەو پێی وایە کە ئەم پرۆسێسە فرە-ڕەهەندە لەوانەیە بە سروشتی خۆی زیاتر دروستکەر بێت، و ئەوەی کە روونی، داواکردنی چڕی لەسەر یەک ئامانج، لەوانەیە دژ بەم حاڵەتە فراوانتر و گونجاوترە بێت.

ئەم دۆزینەوانە لەگەڵ لێکۆڵینەوەکانی تر سەبارەت بە خەونەکان و دروستکردن، بە وتەی Stickgold لە MIT، کە بەشداری لە توێژینەوەکەکەدا نەکردووە، یەک دەگرنەوە. ئەو ئاماژە بە توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٣ی گروپی خۆی دەکات، کە لەلایەن Adam Horowitz ەوە سەرپەرشتی کراوە، کە تێیدا داوا لە بەشداربووان کراوە کە خەون بە دارەکان ببینن. تاقیکردنەوەی دروستکردن دوای بەخەبەر هاتن سەبارەت بە بابەتی دارەکان نیشانی دا کە ئەو بەشداربووانەی کە زیاتر توخمی پەیوەست بە دارەکانیان لە خەونەکانیاندا لەخۆگرتبوو، دروستکردنی زیاتریان نیشاندا. ئەمەش پشتگیری لەو بیرۆکەیە دەکات کە هاندانی تاکەکان بۆ خەوتن سەبارەت بە بابەتێک دەتوانێت بە ڕاستی کاریگەری لەسەر پرۆسەکانی زانستی دواتریان هەبێت.

لە کۆتاییدا، Konkoly جەخت دەکاتەوە کە ئامانجی سەرەکی ئەم توێژینەوەیە تێگەیشتن لە کارە بنەڕەتییەکانی خەونەکانە، نەک ئەوەی کە بەدوایدا هەوڵی داگیرکردنیان بدەین بۆ سوودەکانی ژیانی بەخەبەر. "پێم وایە ئەم بیرۆکەیەی 'هەندەسەی خەون'، کە تیایدا دەتوانیت لەگەڵ خەونەکاندا کار بکەیت و پەیوەندیان پێوە بکەیت، بۆ پێشخستنی زانستی خەونەکان زۆر گرنگە"، ئەو دەڵێت. بەڵام، ئەو هۆشداری دەدات، "باشە کە لەبەرچاو بگرین... کە بەبێ تێگەیشتنی وردی ئەوەی کە خەونەکان بۆ چییە، نابێت هەوڵ بدەین هەموویان بۆ ئامانجەکانی ژیانی بەخەبەرمان بەکاربهێنین."

کاریگەری بەردەوامی خەونەکان جێگای سەرنجە. Stickgold یادى بەشداربووانی توێژینەوەی دارەکان دەکەوێتەوە کە هەفتەیەک دواتر ڕایانگەیاندووە، "هێشتا خەون بە دارەکانەوە دەبینم." ئەمەش پرسیار لەسەر ماوەی کاریگەرییە زانستییەکانی وروژاندنی خەونەکان دەکات، و Stickgold ناچار دەکات کە ئارەزووی خۆی بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر دەرببڕێت سەبارەت بەوەی ئایا ئەم هاندانی خەونانەی کە دەبێتە هۆی دروستکردن، کاریگەری بەردەوامی هەیە لە دوای چەند کاتژمێرێک، و لەوانەیە بۆ ڕۆژان یان تەنانەت هەفتەیەکیش بمێنێتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری