سەرسامیی کۆن: شەمپانزییەکان ڕەگ و ڕیشەی قووڵی خۆشەویستی مرۆڤ بۆ کریستاڵەکان ئاشکرا دەکەن

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

سەرسامیی کۆن: شەمپانزییەکان ڕەگ و ڕیشەی قووڵی خۆشەویستی مرۆڤ بۆ کریستاڵەکان ئاشکرا دەکەن

کریستاڵەکان هەزاران ساڵە مرۆڤایەتییان سەرسام کردووە، لە بەکارهێنانیان وەک ئامراز یان خشڵ لە سەردەمی پێش مێژوودا تا شوێنی دیاریان لە کولتوورە هاوچەرخەکاندا. ئێستا، توێژینەوەیەکی پێشەنگ لە ئیسپانیاوە ڕووناکییەکی نوێ دەخاتە سەر ئەم سەرنجڕاکێشییە ڕیشەدارە، ئاشکرای دەکات کە حەزی ئێمە بۆ ئەم بەردە بریقەدارانە لەوانەیە بە قووڵی لە مێژووی گەشەسەندنی ئێمەدا چەسپابێت، تایبەتمەندییەک کە لەگەڵ نزیکترین خزمە پریماتەکانمان: شەمپانزییەکان هاوبەشین.

بەڵگە شوێنەوارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مرۆڤە سەرەتاییەکان لە نزیکەی 780,000 ساڵ پێش ئێستا لەگەڵ کریستاڵەکان کارلێکیان هەبووە. بەڵام، مەبەستی وردی ئەم کارلێکانە – ئایا ئامراز بوون، چەک بوون، یان تەنها شتێک بوون بۆ ڕازاندنەوە – وەک نهێنییەک ماوەتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی باشتر لەم دیاردەیە، تیمێک لە زانایانی ئیسپانیا، بە سەرۆکایەتی خوان مانوێل گارسیا-رویز، کریستاڵۆگراف و هاونووسەری توێژینەوەکە لە سەنتەری نێودەوڵەتی فیزیای دۆنۆستیا، سەرنجیان خستە سەر هەڵسوکەوتی شەمپانزییەکان، کە نزیکەی 98.8%ی DNAی ئێمە و ژمارەیەکی بەرچاو لە لێکچوونە ڕەفتارییەکانمان لەگەڵدا هاوبەشن.

توێژینەوەکە کە لە گۆڤاری 'فرۆنتێرزی دەروونناسی' بڵاوکراوەتەوە، تاقیکردنەوەکانیان لەگەڵ دوو گرووپی شەمپانزیی فێرکراو، واتە مەیموونێک کە لە ژینگەیەکی دەوڵەمەند بە کارلێکی مرۆڤ گەورە کراون، بە وردی باس دەکات. گرووپی یەکەم پێکهاتبوو لە مانوێلا، گیلێرمۆ، ئیڤان، یاکی، و تۆتی، لە کاتێکدا گرووپی دووەم لە گۆمبی، لولۆ، پاسکوال، و ساندی پێکهاتبوو. هەردوو گرووپەکە لە زنجیرەیەک تاقیکردنەوەی بە وردی دیزاینکراودا دەستیان بە کریستاڵەکان ڕادەگەیشت.

لە یەکەم تاقیکردنەوەدا، کریستاڵێکی گەورە لەسەر پلاتفۆرمێک لە تەنیشت بەردێکی ئاسایی بە قەبارەی هاوشێوە دانرا. سەرەتا، هەردوو شتەکە سەرنجی شەمپانزییەکانیان ڕاکێشا. بەڵام، پریماتەکان زۆری پێنەچوو بەردە ئاساییەکەیان فڕێدا، و کریستاڵەکە بوو بە حەزی دیاریان. کاتێک کریستاڵەکە لە پلاتفۆرمەکە لادرا، هەموو شەمپانزییەکان بە وردی پشکنینیان بۆ کرد، سووڕاندیانەوە و لاریان کرد بۆ ئەوەی لە گۆشە جیاوازەکانەوە سەیری بکەن. ئیڤان لە گرووپی یەکەم تەنانەت کریستاڵەکەی برد بۆ نووستنگەکانی ئاژەڵەکان، ئەمەش ئاماژەیە بۆ نرخێکی تایبەت کە بە کریستاڵەکە دراوە.

توێژەران تێبینیان کرد کە حەزی شەمپانزییەکان بۆ کریستاڵەکە دەستبەجێ دوای یەکەم بەرکەوتن گەیشتە لووتکە، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات وردە وردە کەم بووەوە، ئەمەش شێوازێکە کە ڕەفتاری مرۆڤ دەردەخات کاتێک نوێبوونی شتێک نامێنێت. کاتێک چاودێرەکان هەوڵیاندا کریستاڵەکە وەربگرنەوە، دەبوو لەگەڵ خواردنە گرانبەهاکانی شەمپانزییەکان بگۆڕنەوە: ماست و مۆز، ئەمەش زیاتر جەختی لەسەر بەهای تێگەیشتووی دەکردەوە.

تاقیکردنەوەی دووەم تواناکانی ناسینەوەی ئاڵۆزتری ئاشکرا کرد. شەمپانزییەکان کۆمەڵێک لە 20 بەردە بچووکی خڕیان پێشکەش کرا، کە دواتر کریستاڵەکانی کوارتز، پریت، و کالکایت تێدا زیاد کران. شەمپانزییەکان توانایەکی سەرسوڕهێنەریان نیشاندا لە ناسینەوەی کریستاڵەکان لە نێو بەردەکاندا لە چەند چرکەیەکدا. گارسیا-رویز وتی: "شەمپانزییەکان بە سەرنجێکی زۆرەوە دەستیان کرد بە لێکۆڵینەوە لە ڕووناکیی کریستاڵەکان، بەرزکردنەوەیان بۆ ئاستی چاو و سەیری کردنیان لە ڕێگەیانەوە."

شەمپانزییەکان کریستاڵەکانیان چەندین جار بۆ چەند کاتژمێرێک پشکنی. بۆ نموونە، ساندی لە گرووپی دووەم بەردە بچووک و کریستاڵەکانی لە دەمیدا گواستەوە بۆ پلاتفۆرمێکی دارین کە لەوێ بە وردی جیاکردنەوەیانی ئەنجامدا. گارسیا-رویز وتی: "ئەو سێ جۆرە کریستاڵەکەی جیاکردەوە، کە خۆیان لە ڕووناکیی، هاوسەنگی، و بریقەدا جیاواز بوون، لە هەموو بەردە بچووکەکان. ئەم توانایە بۆ ناسینەوەی کریستاڵەکان سەرەڕای جیاوازییەکانیان سەرسامی کردین." ئەم هەڵسوکەوتە، کە بریتییە لە هەڵگرتنی شتومەک لە دەمدا، بۆ شەمپانزییەکان نائاساییە، کە لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ ئەوەی کە ئەوان شاردبوونەوە یان وەک شتومەکی بەنرخ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرد.

توێژینەوەکە لێکۆڵینەوەی لەوە نەکرد کە ئایا هەندێک شەمپانزی زیاتر حەزیان بە کریستاڵی تایبەت بووە یان زیاتر داوای خاوەندارێتییان کردووە، بەڵام تیمەکە پێی وایە توێژینەوەکانی داهاتوو دەتوانن کەسایەتییە تاکەکەسییەکانیان لەبەرچاو بگرن. گارسیا-رویز ڕوونی کردەوە: "دۆن کیشۆت و سانچۆ هەن: ئایدیاڵیست و پراگماتیست. هەندێک لەوانەیە ڕووناکیی کریستاڵەکان بە سەرنجڕاکێش بزانن، لە کاتێکدا ئەوانی تر حەزیان بە بۆنەکەی و خواردنیەتی."

گرنگە ئاماژە بەوە بکرێت کە شەمپانزییەکانی ئەم توێژینەوەیە پەیوەندییان لەگەڵ مرۆڤ هەبووە و ئاشنا بوون بە شتومەکێک کە بە شێوەیەکی گشتی لە سروشتدا نادۆزرێتەوە. بۆیە، ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی هاوشێوە لەگەڵ مەیموونە کێوییەکان دەتوانێت تێڕوانینی زیاتر سەبارەت بەم هەڵسوکەوتە لە ژینگە سروشتییەکاندا پێشکەش بکات.

بە گشتی، ڕووناکیی و شێوەی کریستاڵەکان وەک سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندییەکان لە کاتی تاقیکردنەوەکاندا دەرکەوتن. لەوانەیە ئەم تایبەتمەندییانە هەمان ئەو تایبەتمەندییانە بن کە سەرەتا مرۆڤە سەرەتاییەکانیان بەرەو ئەم بەردانە ڕاکێشابێت. لە ژینگەیەکدا کە شێوە چەماوەییەکان – هەورەکان، درەختەکان، چیاکان، ئاژەڵەکان و ڕووبارەکان – زاڵ بوون، بینینی شتێک بە هێڵی ڕاست و ڕووی تەخت زۆر سەرنجڕاکێش دەبوو. کریستاڵەکان بە نزیکەیی تاکە ماددە ڕەقە سروشتییەکانن کە ڕووی تەختی زۆریان هەیە، و مێشکی مرۆڤە سەرەتاییەکان لەوانەیە بە سروشتی بۆ ئەم نەخشە ناوازانە ڕاکێشرابن، کە جیاواز بوون لە جیهانی ئاشنایان.

گارسیا-رویز کۆتایی بە قسەکانی هێنا: "کارەکەمان یارمەتی دەدات لە ڕوونکردنەوەی سەرسامیی ئێمە بە کریستاڵەکان و بەشداری دەکات لە تێگەیشتن لە ڕەگ و ڕیشەی گەشەسەندنی جوانیی و جیهانبینی. ئێستا دەزانین کە کریستاڵەکان لانیکەم شەش ملیۆن ساڵە لە مێشکی ئێمەدان." ئەم توێژینەوەیە نەک تەنها تێگەیشتنی ئێمە بۆ هەڵسوکەوتی پریماتەکان قووڵتر دەکاتەوە، بەڵکو پەنجەرەیەکی سەرنجڕاکێشیش دەخاتەڕوو بۆ گەشەسەندنی هەستکردنی جوانیی ئێمە و چۆنیەتی شێوەگرتنی جیهانبینی ئێمە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ.

بۆ ئاماژەی بینراو، ئەم وشانەی گەڕان بە وێنەدا لەبەرچاو بگرن: "chimpanzee holding crystal, primate crystal interaction, evolutionary aesthetics, crystal fascination studies". پێشنیارە بینراوەکان بریتین لە: "وێنەی نزیکی شەمپانزییەک کە کریستاڵێکی ڕوون دەپشکنێت"، "وێنەی دابەشکراو کە شوێنەوارە کۆنەکانی مرۆڤ لە تەنیشت کریستاڵە سروشتییەکان نیشان دەدات"، "نموونەی زانستی کە لێکچوونی DNAی مرۆڤ و شەمپانزی دەردەخات".

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری